Geweten: ons kompas om te kiezen tussen goed en kwaad

Geweten, Willem van Oranje, een door Gustave Nouel geschilderd portret uit het boek ''het geloof van Oranje: vrijheid, verbondenheid, tolerantie(Marianne Visser van KLaarwater, Den Haag, U2pi, 2015).

Geweten, Willem van Oranje in verschillende leeftijdsfases, een door Gustave Nouel geschilderd portret uit het boek ”het geloof van Oranje: vrijheid, verbondenheid, tolerantie (Marianne Visser van KLaarwater, Den Haag, U2pi, 2015).

Geweten biedt als geschenk van God  houvast bij kiezen tussen goed en kwaad.  “Luister naar je eigen geweten, want dat komt van God’’, was voor Juliana van Stolberg-Wernigerode (1506-1580) haar leefregel voor haar kinderen. Ook voor haar zoon Willem van Oranje (1533-1584). Vrijheid van geweten is daarbij essentieel, zoals Maarten Luther (1483-1546) stelde.

Willem van Oranje met zijn eerste vrouw, Anna van Buren. (Museum Buren en Oranje, Buren)

Willem van Oranje met zijn eerste vrouw, Anna van Buren. (Museum Buren en Oranje, Buren)

Geweten vormt de basis van artikel 6 van onze Grondwet. Deze stelt: “Ieder heeft het recht zijn godsdienst vrij te belijden.” Haar oorsprong dankt zij aan de oudejaarsavond rede van Willem van Oranje op 31 december 1564.
Hij sprak: “ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen en hen de vrijheid van geloof en godsdienst ontnemen“. Vanuit deze basis streefde Willems van Oranje naar godsdienstvrijheid voor iedereen.

Luisteren naar de stem van je eigen geweten

“Luisteren naar de stem van je eigen geweten, want deze komt van God. Let niet op wat de mensen zeggen. Let alleen op Hem. Dan zal niemand je meer pijn kunnen doen. Zelfs de beul niet, of tongen die spreken als een snijdend zwaard. God is liefde. God is gerechtigheid,” leerde Juliana van Stolberg haar kinderen.

Persoonlijke verhouding tot God

Samen met de Bijbel vormt het eigen geweten de basis en houvast voor een zuiver geloofsleven. Anders dan dogma’s en regels maken ze de verhouding met God vooral persoonlijk. Zoals we dat ook zien bij Maarten Luther. Door de Bijbel te vertalen in het Duits gaf hij deze terug aan het volk als Gods woord.
Ook in onze tijd vormen Bijbel en geweten een bron van inspiratie om het goede te doen. Zo bleek ook op 5 juni 2016 tijdens de uitreiking van de Karelsprijs aan paus Franciscus I. De paus kreeg deze prijs wegens zijn verdienste voor de Europese eenwording.
Juryvoorzitter Jürgen Linden noemde hem een stem van het geweten. ”Paus Franciscus herinnert ons eraan dat Europa waarden als vrede, vrijheid en solidariteit dient te verwezenlijken.’’

Lutherjaar, monument Luther. Foto: Historizon.

Door de Bijbel te vertalen, bracht Maarten Luther deze terug bij het gewone volk. Foto: Historizon.

Christelijk humanisme; van Luther tot paus Franciscus I

Volgens paus Franciscus I liggen de wortels van Europa in het christelijk humanisme, waartoe ook Maarten Luther behoorde. Volgens het christelijk humanisme dient de liefde voor God niet te worden opgelegd, maar van binnenuit te ontstaan. Regelrecht vanuit het hart. Dat is de enige weg naar God. Alleen zonder dwang, zonder macht hoor je Zijn stem zuiver.

Vrede

Luister naar de stem van je geweten, want die komt van God. Hoe doe je dat, wanneer ze je om je geloof vervolgen? Zoals dat gebeurde tijdens het schrikbewind van Filips II na het concilie van Trente (1567-1578) en nu nog steeds.
Wanneer je leven ontaardt in een hel? Wanneer je niet meer met je buren spreekt uit angst voor verraad. Luther, Juliana van Stolberg en Willem van Oranje leefden in een tijd van religieus fanatisme, zoals we dat in onze tijd ook nog steeds kennen . Ja, hoor je Zijjn stem dan nog wel, of veroorzaakt je doodsangst alleen maar ruis?

Schrikbewind

Met de komst van de Hertog van Alva begon het schrikbewind jegens niet-katholieken.  Om hun religie werden mensen gemarteld, onthoofd of verbrand. Tijdens de door de Hertog gestichte Bloedraad (1567-1576) werden 8.950 mensen uit alle lagen van de bevolking ondervraagd en veroordeeld.
Over de betekenis van dit schrikbewind getuigt een brief van Maria van Nassau, de zuster van Willem van Oranje, aan haar moeder Juliana van Stolberg:  “Elk ogenblik verwachten wij, dat men ons het hoofd afslaat, want men pakt wat men maar grijpen kan, man of vrouw, niemand is vrij, hetzij heer of knecht. Uw onderdanige dochter, zolang ik leef, Maria van Nassau, 29 september 1567.”

Vluchtelingenstroom

Op 15 april 1567 vluchtte Willem van Oranje met zijn gezin naar de Dillenburg. Als asiel voor vluchtelingen werd dit ook een steunpunt voor strijders. Goed en bloed, gaven en krachten stelde ze in dienst van het Evangelie. Zo ontstond een centrum van zuivere godsdienst en gewetensvrijheid.

Dillenburg

Dillenburg

Algemene volksopstand

Met het veroveren van den Brielle door de watergeuzen begon op 1april 1572 de algemene volksopstand. Binnen twee maanden scharen zich 26 steden in Holland en Zeeland achter de prins. Tot deze steden behoorden invloedrijke personen uit lutherse en calvinistische kringen.
Uit wraak pleegden de geuzen en opstandelingen gruwelijke moorden op katholieke geestelijken. In Gorcum hingen de watergeuzen negentien katholieke geestelijken en wereldheren op. Andere priesters vonden de dood op de brandstapel. Hoewel Willem van Oranje niet tot het vervolgen van katholieken wilde overgaan, schiep hij daartoe wel de gelegenheid door de watergeuzen vrij spel te geven.

Zelfbeschikkingsrecht

Blijkbaar zei de soort religie Willem van Oranje niet zo veel. Door zijn ouders als kind Luthers opgevoegd, groeide hij als tiener op aan het katholieke hof van Keizer Karel V. In okotber 1572 sloot hij zich ten slotte aan bij de calvinisten door openlijk de Gereformeerde kerk in Delft te bezoeken. Wellicht betrof dit vooral een politieke keuze, omdat de calvinisten in de strijd tegen de katholieke Spanjaarden het sterkste blok vormden.

Schaakspel

Zijn geloofsleven leek meer op een schaakspel dan op een oprechte keuze voor een bepaalde religie. Zodra de reformanten hem steunden, liet hij de katholieken vallen. De Calvinisten wilden niet veel van hem weten. Ze noemden hem ’dienaar van de paus’ en ‘een beambte van de Antichrist.’ De katholieken stelden zich terughoudend op tegenover Willem van Oranje mede door de bloedbaden tegen katholieke geestelijken. Ondanks zijn strijd voor gewetensvrijheid gold bij Willem blijkbaar ook de regel: ‘oog om oog, tand om tand’.

Oecumenische gedachte

Zelf denk ik dat Willem van Oranje in zijn oecumenische gedachte zijn tijd ver vooruit was. Zoals blijkt uit de Pacificatie van Gent en van Brussel. Deze stelden dat het katholieke geloof behouden diende te blijven, maar ook het protestantse geloof werd toegestaan. Beide verdragen werden geschonden met alle gevolgen van dien.
Opgevoed aan het katholieke hof gaapte er tussen Willem van Oranje een kloof. Hij had vooral contact met de adel. Hoewel hij later in Delft ook vaak de markt bezocht om met het gewone volk te praten. Maar van echt contact was nauwelijks of geen sprake.

koningin-Beatrix-bij-het-Koninklijk-Weeshuis-van-Buren

Koningin Beatrix onthulde in november 2013 bij het Konnklijk weeshuis van Buren een door Lia van Krol gemaakt beeldje.  In 1613 stichtte Maria van Nassau dit weeshuis.

Meer verdiepen?
Museum Buren en Oranje: interessant museum gevestigd in het oude raadhuis van Oranjestad Buren.
• Bernard Bos, de geur van braadworst; over hoe God eenvoudige mensen inspireert tot het doen van het goede,
• Marianne Visser van Klaarwater; het geloof van Oranje; vrijheid, verbondenheid, tolerantie (Den Haag, U2pi, met illustraties van portretschillder Gustave Nouel).
• Zie ook: Lutherjaar; achtergrond en tips.

Bron: Marianne Visser van Klaarwater, ‘’het geloof van Oranje: vrijheid, verbondenheid, tolerantie’’ (Den Haag, U2pi, december 2015).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *