Kleine wonderen: Bijbelse taferelen te zien in een notendop

Kleine wonderen, Adam Dircksz en atelier, Gebedsnoot met de Kruisiging van Christus en Christus voor Pilatus, buxushout, 50mm diameter, 124x96x32 mm. (open), Nederland ca 1500-1530, New York, the Metropolitan Museum of Art, schenking van J.Pierpont Morgan (1917)

Kleine wonderen, Adam Dircksz en atelier, Gebedsnoot met de Kruisiging van Christus en Christus voor Pilatus, buxushout, 50mm diameter, 124x96x32 mm. (open), Nederland ca 1500-1530, New York, the Metropolitan Museum of Art, schenking van J.Pierpont Morgan (1917)

 

Wist je dat ze in de 16e eeuw al brillen hadden. Dat ontdekte ik in het kunstwerk van Adam Dircksz tijdens de expositie Miniaturen in het Rijksmuseum (van 17 juni t/m 17 september 2017).

Kleine wonderen, Adam Dircksz, Gebedsnoot met reliëfs van de geboorte van Christus en de aanbidding door de drie koningen, buxushout. zilver en goud, 48mm, Nederland ca 1500-1530

Kleine wonderen, Adam Dircksz, Gebedsnoot met reliëfs van de geboorte van Christus en de aanbidding door de drie koningen, buxushout. zilver en goud, 48mm, Nederland ca 1500-1530

Sprakeloos kijk ik naar de ‘’kruisiging en Christus voor Pilatus’’ van Adam Dircksz (1500-1530). Helemaal vooraan zit een man met een bril.

Kleine wonderen, millimeters grote figuurtjes

Als voormalig opticien trekt de man met de bril ook meteen de aandacht van mijn man Peter Lasschuit. Toch verbaast ons het allermeeste de grootte van het houtsnijwerkje. Dat is slechts een paar millimeter.

Adam Dircksz, maker van kleine wonderen

Ongelooflijk maar waar. Adam Dircksz verstond de kunst om in een walnoot zo’n 10 uitgesneden figuren te maken. Ondanks de grootte van een paar millimeter hebben ze allemaal een gezichtsuitdrukking. En dat terwijl het hele tafereel net iets groter is dan mijn vingertop.

Vragen bij kleine wonderen

Hoe werden deze kleine wonderen gemaakt? Dat is nog steeds een groot raadsel voor de huidige kunstwereld. Wel staat vast dat ze gemaakt werden van buxushout.
Adam Dircksz sneed zijn millimeter grootte figuurtjes uit Buxushout. Gedreven door een diep geloof maakte hij vooral Bijbelse taferelen. Zoals genoemde gebedsnoot tijdens deze expositie over kleine wonderen. In totaal bleven er 130 bewaard. 60 daarvan zien we in het Rijksmuseum tijdens de expositie ‘’small wonders’’. Ook zie we de minuscule beeldjes in altaartjes, rozenkransen en hangers.

Kleine wonderen, Adam Dircksz en atelier, miniatuur drieluik met Maria in stralenkrans en de heiligen Barbara en Catharina, buxushout, 185x130x45 mm (open), 185x75x45 mm (gesloten), Nederland ca 1500-1530, Amsterdam Rijksmuseum. in bruikleen van Museum Catharijneconvent Utrecht

Kleine wonderen, Adam Dircksz en atelier, miniatuur drieluik met Maria in stralenkrans en de heiligen Barbara en Catharina, buxushout, 185x130x45 mm (open), 185x75x45 mm (gesloten), Nederland ca 1500-1530, Amsterdam Rijksmuseum. in bruikleen van Museum Catharijneconvent Utrecht

Wie waren de makers van kleine wonderen?

Wie waren de makers van deze kleine wonderen? Ook dat weten we niet, Hoewel…in een van de gebedsnoten staat ‘’Adam Theodorisci me fecit’’. ‘’Adam Diericksz heeft me gemaakt.” De noten hebben ook een speels element. Hoe krijg je ze open en wat zie je dan? Door te ontdekken kwamen mensen eeuwenlang tot gebed en devotie.

Koesteren

De gelovigen koesterden de kleine wonderen van buxushout. Ze bewonderden het razendknap gesneden houtsnijwerk. Alleen door het zeer uitvoerig te bekijken ontdek je de essentie. Om de bezoekers van deze expositie daarbij te helpen liggen er vergrootglazen.

Millimeterwerk maar trefzeker

Hoe kon Adam Dircksz deze millimeter kleine figuurtjes zo trefzeker maken? Ook dat zullen we nooit weten. Wel weten we dat gelovigen ze meenamen als talisman. En toch vervlakte de aandacht in de 15e eeuw. De reden? Door de groeiende aandacht voor naakt stonden Adam en Eva sensueel afgebeeld. In de 16e eeuw nam de waardering weer toe.
Adam Dircksz liet de achterkant onbewerkt. Zo toonde hij aan de natuur naar zijn hand te kunnen zetten. Als ‘’speeltjes voor de ziel’’ bouwde Ada zijn tafereeltjes op uit minuscule stukjes buxushout. Soms zie je wel 50 figuurtjes in een noot.

St. Joris en de draak

Tenslotte komen we bij de uit buxushout gesneden legende st Joris en de draak. Op de muur lezen we zijn verhaal zoals verwoord in ‘’de gouden legenden ‘’ van Jacobis de Voragine (1229-1298). ‘’Zich op God verlatend zwaaide Joris met zijn zwaard. Hij bracht het dier een dodelijke  wond toe.
Daarna riep hij naar de jonkvrouw. ‘’Aarzel niet mijn kind. Werp je gordel om de nek van de draak.’’ Toen ze dit had gedaan, kwam de draak op. Hij volgde haar zo mak als een hondje.’’

Tja, ook dat stemt tot  nadenken. Het verband met Adam Dircksz ontgaat me. Wat blijft is de stille verwondering over het leven en grote en kleine wonderen.

Nederland, Amsterdam, Small Wonders, scènes uit de legende van st Joris en de draak, Neder-Rijnland, (Hertogdom Kleef), buxushout, 27,8 x 18,2 x 11 cm. ca 1510. Londen, Victoria en Albert Musuem. Foto: Olivier Middendorp

Nederland, Amsterdam,
Small Wonders, scènes uit de legende van st Joris en de draak, Neder-Rijnland, (Hertogdom Kleef), buxushout, 27,8 x 18,2 x 11 cm. ca 1510. Londen, Victoria en Albert Museum. Foto: Olivier Middendorp

Tips van 10tips4trips:

Tot en met 1 september toont het Rijksmuseum ook de exposities:
•   New Realities: Fotografie in de 19e eeuw.
• Seaviews: fotografische zeegezichten. Dat was ver voor de tijd van Urbexfotografie.
• Van 1 juli t/m 1 oktober exposeren Rijksmuseum en Stedelijk Museum in de Rijksmuseumtuinen werk van Jean Dubuffet.

Wist je dat?

Wist je dat Adam Dircksz uit Delft kwam? Het hoogtepunt van de kunst lag dus wellcht niet zoals verondersteld in de Zuidelijke Nederlanden. .

Kijk voor informatie over actuele exposities op de website van het Rijksmuseum.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *